Güce Yakın Durmanın Bedeli: Mahmi Sorunu Üzerine Düşünmeye Nereden Başlamalı?
Güçle temas eden herkesin aynı şekilde etkilenmediğini fark etmek zor değil. Bazıları için güç, risk ve sorumluluk demekken; bazıları için görünmez bir kalkan işlevi görür. Tam da bu noktada zihnimi uzun süredir meşgul eden bir soru var: Mahmi sorunu nedir? Bu soru, yalnızca teknik ya da tarihsel bir kavrama işaret etmez; iktidar ilişkilerinin gündelik hayatta nasıl işlediğini, adalet duygusunun nasıl aşındığını ve demokrasinin neden kırılganlaştığını anlamak için güçlü bir kapı aralar.
Güç ilişkileri ve toplumsal düzen üzerine kafa yoran biri olarak, mahmi sorununu tek bir ülkeye ya da rejime özgü bir sapma gibi görmek bana eksik geliyor. Aksine, bu sorun farklı biçimlerde birçok siyasal sistemde karşımıza çıkar ve çoğu zaman “normalleşmiş” ilişkiler ağı içinde görünmez hâle gelir.
Mahmi Sorunu Nedir? Kavramsal Bir Çerçeve
Mahmi Ne Demek?
“Mahmi” kelimesi, en yalın hâliyle korunmuş, kollanmış kişi anlamına gelir. Siyasal bağlamda ise mahmi, iktidara yakınlığı sayesinde hukuki, idari ya da toplumsal sorumluluklardan fiilen muaf hâle gelen aktörü ifade eder. Mahmi sorunu nedir? sorusu da tam olarak bu ayrıcalıklı korunma hâlinin siyasal sistem üzerinde yarattığı tahribatı sorgular.
Bu korunma açık bir yasal düzenlemeyle değil, çoğu zaman gayriresmî ilişkilerle işler. Patronaj, kayırmacılık, klientelizm ve nepotizm gibi kavramlar, mahmi sorunuyla doğrudan ilişkilidir.
Bir İstisna Rejimi Olarak Mahmi
Mahmi olmak, istisna hâlinin bireyselleşmiş bir biçimi gibidir. Kural vardır ama mahmi için geçerli değildir. Siyasal teoride bu durum, hukukun evrenselliği ilkesine ciddi bir meydan okuma anlamına gelir. Çünkü hukuk, bazıları için askıya alındığında, diğer herkes için de kırılganlaşır.
Burada provokatif bir soru sormak gerekir: Eğer kurallar herkes için değilse, gerçekten kuraldan söz edebilir miyiz?
İktidar ve Mahmi İlişkisi
Koruyan İktidar, Korunan Davranış
İktidar, mahmi yaratırken sadece bireyleri değil, davranış kalıplarını da dönüştürür. Korunduğunu bilen aktör, daha az hesap verir, daha fazla risk alır. Siyasal psikoloji literatürü, cezasızlık algısının etik sınırları hızla aşındırdığını gösteriyor.
Güncel siyasal olaylara baktığımızda, yolsuzluk iddialarına rağmen görevde kalabilen ya da yargı süreçlerinden fiilen muaf tutulan aktörler, mahmi sorununun somut örneklerini oluşturur. Bu durum, iktidarın kendisini yeniden üretme biçimlerinden biridir.
Meşruiyet Krizi
İktidarın mahmi üretmesi, kısa vadede sadakat sağlar; uzun vadede ise meşruiyet krizine yol açar. Çünkü yurttaşlar, adaletin eşit işlemediğini fark ettiklerinde, yönetime olan rızalarını geri çekmeye başlar.
Max Weber’in meşruiyet anlayışını bu bağlamda yeniden düşünmek gerekir. Yasal-ussal meşruiyet, kuralların öngörülebilir ve eşit uygulanmasına dayanır. Mahmi sorunu, bu temeli doğrudan zedeler.
Kurumlar: Mahmi Sorununun Taşıyıcıları mı?
Resmî Kurumlar, Gayriresmî Ağlar
Mahmi sorunu çoğu zaman kurumsal zayıflıklarla birlikte anılır. Ancak güçlü kurumların olduğu rejimlerde de mahmi ilişkileri görülebilir. Buradaki kilit nokta, resmî kurumlarla gayriresmî ağlar arasındaki ilişkidir.
Bir bakanlık, mahkeme ya da düzenleyici kurum kâğıt üzerinde bağımsız olabilir. Fakat karar alma süreçleri, siyasal sadakat ve kişisel ilişkiler üzerinden şekilleniyorsa, kurum mahmi üretmenin aracı hâline gelir.
Hesap Verebilirlik Sorunu
Karşılaştırmalı siyaset çalışmaları, mahmi sorununun en belirgin olduğu sistemlerde hesap verebilirlik mekanizmalarının zayıf olduğunu gösteriyor. Parlamento denetimi, bağımsız medya ve sivil toplum etkisiz kaldığında, mahmi olmak neredeyse rasyonel bir stratejiye dönüşür.
Şu soruyu sormadan edemiyorum: Hesap vermeyen bir iktidar, neden hesap soran yurttaş istesin?
İdeolojiler ve Mahmi Sorununun Meşrulaştırılması
İdeolojik Kalkanlar
Mahmi ilişkileri çoğu zaman ideolojik söylemlerle örtülür. “Dava”, “beka”, “istikrar” ya da “milli çıkar” gibi kavramlar, belirli aktörlerin korunmasını haklı göstermek için kullanılır. Böylece kişisel ayrıcalık, kolektif bir zorunluluk gibi sunulur.
Bu noktada ideoloji, davranışlara anlam kazandıran bir çerçeve olmaktan çıkar; sorumluluktan kaçışın dili hâline gelir.
Biz ve Onlar Ayrımı
Mahmi sorunu, keskin bir “biz ve onlar” ayrımıyla beslenir. “Bizden olan” korunur, “öteki” ise kolayca cezalandırılır. Siyasal kutuplaşma üzerine yapılan güncel araştırmalar, bu ayrımın derinleştiği toplumlarda hukukun araçsallaşmasının daha yaygın olduğunu ortaya koyuyor.
Burada rahatsız edici bir soru ortaya çıkıyor: Adalet, kimden yana olduğuna göre değişebilir mi?
Yurttaşlık, Demokrasi ve Katılım
Yurttaşın Gözünden Mahmi
Yurttaşlık, sadece haklara değil, eşit muamele beklentisine de dayanır. Mahmi sorunu, yurttaşın devlete duyduğu güveni kemirir. “Nasıl olsa bazıları dokunulmaz” algısı, siyasal ilgisizliği ve geri çekilmeyi besler.
Bu noktada katılım meselesi önem kazanır. İnsanlar, seslerinin gerçekten bir karşılığı olduğuna inanmadıklarında, demokratik süreçlerden uzaklaşır.
Katılmamak Bir Tepki mi?
Düşen oy verme oranları ve artan siyasal apati, bazı ülkelerde mahmi ilişkilerinin yaygınlaşmasıyla paralel ilerliyor. Bu durum, katılmamanın pasif bir kayıtsızlık mı yoksa aktif bir protesto mu olduğu sorusunu gündeme getiriyor.
Provokatif bir soru sormak isterim: Eğer sistem baştan adaletsiz algılanıyorsa, ona katılmak mı daha demokratiktir, yoksa mesafe koymak mı?
Karşılaştırmalı Örnekler: Evrensel Bir Sorun mu?
Farklı Rejimlerde Aynı Mantık
Mahmi sorunu sadece otoriter rejimlere özgü değildir. Yerleşik demokrasilerde de lobicilik, büyük şirketlerin dokunulmazlığı ya da siyasal elitlerin ayrıcalıkları benzer bir etki yaratabilir. Fark, bunun ne kadar görünür ve ne kadar sınırlandırılmış olduğudur.
Bazı ülkelerde bağımsız yargı ve güçlü medya, mahmi ilişkilerini ifşa edebilir. Bazılarında ise bu ilişkiler sistemin “doğal” bir parçası hâline gelir.
Güncel Olaylar ve Dersler
Son yıllarda farklı coğrafyalarda patlak veren yolsuzluk skandalları, mahmi sorununun toplumsal sabrı nasıl zorladığını gösteriyor. Bazı durumlarda bu skandallar siyasal dönüşümün fitilini ateşlerken, bazı yerlerde hızla bastırılıyor. Bu fark, toplumsal tepkinin örgütlenme kapasitesiyle yakından ilişkili.
Sonuç Yerine: Mahmi Sorununu Neden Ciddiye Almalıyız?
Mahmi sorunu nedir? sorusu, aslında demokrasinin ne kadar derin ve samimi yaşandığını sorgulamanın bir yoludur. Bu sorun, hukukun üstünlüğünü, kurumsal güveni ve yurttaşlık bilincini aynı anda aşındırır.
Kendi adıma, mahmi ilişkileri gördüğümde sadece “adaletsizlik” değil, aynı zamanda büyük bir siyasal risk görüyorum. Çünkü adalet duygusu zedelendiğinde, toplumun ortak zemini de parçalanır.
Son bir soru bırakmak isterim: Eğer bugün başkasının mahmi olmasına sessiz kalıyorsak, yarın kimin korunacağına gerçekten biz mi karar veriyoruz? Bu soruyla yüzleşmeden, ne meşruiyetten ne de gerçek bir demokrasiden söz etmek kolay görünüyor.